Sykursýki 2 hjá börnum og fullorðnum

Sykursýki 2 hjá börnum, unglingum og fullorðnum, einkenni, orsakir og forvarnir

Sykursýki 2 (type 2 diabetes) er langvinnur efnaskiptasjúkdómur sem einkennist af hækkuðu blóðsykri vegna insúlínónæmis og/eða skertrar insúlínframleiðslu. Erfðir og lífsstílsþættir spila stórt hlutverk í þróun sjúkdómsins (Zheng et al., 2018). Þótt hann hafi áður verið talinn sjúkdómur fullorðinna, hefur algengi hans meðal ungs fólks og barna vaxið verulega (Reinehr, 2013).

Markmið þessarar greinar er að fjalla um:

• sérstöðu sykursýki 2 hjá börnum og fullorðnum,
• orsakir og áhættuþætti,
• fyrirbyggjandi aðgerðir,
• leiðir til meðferðar og stjórnunar sjúkdómsins.

Áhættuþættir og eðli sjúkdómsins

Aukning í offitu og kyrrsetu meðal barna og unglinga er helsta ástæða aukins algengis sykursýki 2 í þessum hópi (Sahoo et al., 2015). Um 80 % barna og unglinga með sjúkdóminn eru of þung eða of feit (U.S. Preventive Services Task Force [USPSTF], 2023). Yngri einstaklingar þróa oft sjúkdóminn hraðar en fullorðnir og fá fylgikvilla fyrr, svo sem nýrnaskemmdir eða sjónskerðingu (Mayer-Davis et al., 2022).

Leiðbeiningar og meðferð

American Diabetes Association (ADA,2025) leggur áherslu á fjölskyldu-miðaða nálgun við meðferð barna, þar sem tekið er tillit til vaxtar, kynþroska og sjálfsumönnunarhæfni. Fylgikvillar á borð við háþrýsting og fitulifur eru algengir í þessum aldurshópi (USPSTF, 2023).

Sykursýki 2 hjá fullorðnum

Áhættuþættir og orsakir 

Hjá fullorðnum eru helstu áhættuþættir ofþyngd, kyrrseta, óhollt mataræði og erfðir (Zheng et al., 2018). Forstig sykursýki (prediabetes) er mikilvægt að greina tímanlega því lífsstílsbreytingar geta snúið þróuninni við (Centers for Disease Control and Prevention [CDC], 2025).

Meðferð og viðhald

Meðferðir fela í sér lífsstílsbreytingar, lyfjameðferð og eftirlit (Knowler et al., 2002). Rannsóknin Diabetes Prevention Program sýndi að hreyfing og bætt mataræði minnkuðu líkur á þróun sykursýki 2 um 58 % hjá fullorðnum í áhættuhópi (Knowler et al., 2002).

Fyrirbyggjandi aðgerðir

Hollt mataræði og þyngdarstjórnun

Mælt er með því að auka neyslu á ávöxtum, grænmeti, heilkorni og trefjum, og draga úr sykruðum drykkjum og unnum kjötvörum (Schwingshackl et al., 2017).

Neysla á unnu rauðu kjöti getur aukið áhættu um 15 % (The Guardian, 2024).

Hreyfing

Fullorðnir ættu að stunda að minnsta kosti 150 mínútur af meðal- eða mikilli hreyfingu á viku (World Health Organization [WHO], 2020). Börn og unglingar ættu að hreyfa sig í minnst 60 mínútur daglega (WHO, 2020).

Eftirlit og snemmskimun

Einstaklingar í áhættuhópum ættu að fara í reglubundnar mælingar á blóðsykri og mæla gildið á HbA1c (Mayer-Davis et al., 2022). Fyrir börn með fjölskyldusögu eða offitu gæti verið réttlætanlegt að hefja skimun fyrr (USPSTF, 2023).

Samfélagslegar aðgerðir

Samþættar aðgerðir innan skóla, heilsugæslu og samfélagsins hafa sýnt góðan árangur (Harris et al., 2021). Meðvitundarátak og aukið aðgengi að hollum mat eru lykilatriði (Neumark-Sztainer et al., 2021).

Stjórnun hjá þeim sem hafa sykursýki 2

Markmiðið er að halda blóðsykri innan viðmiða og draga úr fylgikvillum (ADA, 2025). Lífsstílsbreytingar eru hornsteinn meðferðar, en einnig eru notuð lyfseðilsskyldlyf eftir þörfum (Zheng et al., 2018). Þyngdartap og hreyfing bæta insúlínnæmi og geta minnkað áhættu á hjarta- og æðasjúkdómum (Knowler et al., 2002).

Áhættuþættir

Helstu áhættuþættir eru erfðir, offita, kyrrseta, óhollt mataræði og félags-efnahagslegir þættir (CDC, 2025). Hjá börnum bætast við þættir eins og að taka út kynþroska snemma og saga móður um meðgöngusykursýki (Reinehr, 2013).

Sérstaða á Íslandi

Ísland býr við aukna tíðni offitu bæði hjá börnum og fullorðnum. Forvarnarstarf í skólum, íþróttafélögum og sveitarfélögum er því lykilatriði. Heildræn nálgun, samstarf fjölskyldu, skóla og heilbrigðisþjónustu, er nauðsynleg til að bæta lífsstíl og draga úr áhættu á sykursýki 2.

Niðurlag

Sykursýki 2 er bæði einstaklings- og samfélagsmál. Með hollu mataræði, reglulegri hreyfingu, snemmskimun og góðri fræðslu er hægt að fyrirbyggja sjúkdóminn eða halda honum í skefjum. Börn og unglingar þurfa sérstaklega samfelldan stuðning fjölskyldu og samfélags.

Eylíf heilsuvörurnar Við hjá Eylíf vöndum til verka og sækjum í sjálfbærar auðlindir úr sjó og landi. Notum hreina íslenska náttúruafurð, náttúruleg og hrein hráefni sem eru ekkierfðabreytt og stuðla að heilbrigðri sál í hraustum líkama. Þannig erum við öll færari að takast á við verkefnin í dagsins önn. Vörurnar okkar er hægt að skoða hér Við leitum í íslenska náttúru og bjóðum upp á Stronger LIVER  sem inniheldur uppbyggjand næringarefni frá sjálfbærum auðlindum til sjávar og sveita. Innihaldsefnin eru kítósan sem bindur fituefni í meltingavegi, ætihvönn sem hefur verið notuð frá örófi alda við meltingatruflunum, kísil og kalkþörunga úr hafinu sem innihalda 74 stein- og snefilefni frá náttúrunnar hendi og við styrkjum blönduna með C vítamíni, kólín og mjólkurþistli sem eru þekkt fyrir að hafa góð áhrif á meltinguna og starfsemi lifrar. Lífræn fæðubótarefni eiga að vera jafn sjálfsögð og lífrænt ræktaður matur. Að bæta við mikilvægum fæðubótarefnum við búskapinn sem binda neikvæða fitu í meltingarvegi, hjálpa til við framleiðslu á meltingarensímum, stuðla að heilbrigðum meltingarvegi og hjálpa til við upptöku næringarefna úr fæðunni er lýðheilsumál sem við ættum öll að veita athygli. Það er því ágætis byrjun að skoða matarræðið þegar einkenna verður vart, halda jafnvel matardagbók, átta sig á hvað maturinn er í raun að gera fyrir okkur, því örverurnar í meltingarveginum dafna á þeirri fæðu sem við setjum ofan í okkar. Með því móti styðjum við líkama okkar til heilbrigðis, bjóðum sjúkdómum birginn og veljum að vinna að okkar eigin heilbrigði og velsæld til framtíðar. Happier GUTS er okkar framlag til góðrar meltingu og þarmaflóru. Heilbrigð melting er grunnurinn að góðri heilsu. Happier GUTS örvar meltingarstarfsemina, nærir þarmaflóruna og er rúmmálsaukandi fyrir hægðir. Happier GUTS inniheldur fjögur íslensk gæðahráefni; náttúrulegar trefjar úr kítósan (prebiotics), kísilinn frá GeoSilica, kalkþörunga, og fjallagrös. Öll þessi efni hafa staðfesta verkun með rannsóknum og við styrkjum blönduna með meltingarensímum, C-vítamíni og snefilefnunum; sinki, joði og króm.

Heimildaskrá:

American Diabetes Association. (2025). Standards of medical care in diabetes—2025. Diabetes Care, 48(Suppl 1), S283–S296. https://doi.org/10.2337/dc25-S014 Centers for Disease Control and Prevention. (2025). Prediabetes: Prevent type 2 diabetes. https://www.cdc.gov/pcd/issues/2025/24_0501.htm Harris, J., Donnelly, T., & O’Reilly, L. (2021). Community interventions for preventing type 2 diabetes: A systematic review. Systematic Reviews, 10, 103. https://doi.org/10.1186/s13643-021-01619-3 Knowler, W. C., Barrett-Connor, E., Fowler, S. E., et al. (2002). Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. New England Journal of Medicine, 346(6), 393–403. https://doi.org/10.1056/NEJMoa012512 Mayer-Davis, E. J., Lawrence, J. M., Dabelea, D., et al. (2022). Incidence trends of type 1 and type 2 diabetes among youths, 2002–2018. JAMA, 328(7), 608–616. https://doi.org/10.1001/jama.2022.11836 Neumark-Sztainer, D., Larson, N., & Eisenberg, M. E. (2021). Family-based prevention of obesity and type 2 diabetes in adolescents. Public Health Nutrition, 24(18), 6164–6172. https://doi.org/10.1017/S1368980021001457 Reinehr, T. (2013). Type 2 diabetes mellitus in children and adolescents. World Journal of Diabetes, 4(6), 270–281. https://doi.org/10.4239/wjd.v4.i6.270 Sahoo, K., Sahoo, B., Choudhury, A. K., Sofi, N. Y., Kumar, R., & Bhadoria, A. S. (2015). Childhood obesity: Causes and consequences. Journal of Family Medicine and Primary Care, 4(2), 187–192. https://doi.org/10.4103/2249-4863.154628 Schwingshackl, L., Hoffmann, G., Lampousi, A. M., et al. (2017). Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: A systematic review and meta-analysis of prospective studies. European Journal of Epidemiology, 32(5), 363–375. https://doi.org/10.1007/s10654-017-0246-8 The Guardian. (2024, August 20). Two slices of ham a day can raise type 2 diabetes risk by 15%, research suggests. https://www.theguardian.com/society/article/2024/aug/20/two-slices-of-ham-a-day-can-raise-type-2-diabetes-risk-by-15-research-suggests U.S. Preventive Services Task Force. (2023). Screening for type 2 diabetes in children and adolescents: Recommendation statement. https://www.uspreventiveservicestaskforce.org World Health Organization. (2020). Guidelines on physical activity and sedentary behaviour. https://www.who.int/publications/i/item/9789240015128 Zheng, Y., Ley, S. H., & Hu, F. B. (2018). Global aetiology and epidemiology of type 2 diabetes and its complications. Nature Reviews Endocrinology, 14(2), 88–98. https://doi.org/10.1038/nrendo.2017.151