Slitgigt (e. osteoarthritis) er algengasti langvinni liðsjúkdómurinn og ein helsta orsök verkja og skertrar hreyfigetu meðal fullorðinna. Þótt slitgigt verði algengari með hækkandi aldri er hún einfaldlega ekki óhjákvæmilegur fylgifiskur öldrunar. Margir þættir hafa áhrif á hvort sjúkdómurinn þróast og suma þeirra er hægt að hafa veruleg áhrif á með lífsstíl, hreyfingu, þyngdarstjórnun og því að koma í veg fyrir liðáverka (World Health Organization [WHO], 2023). 
Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni lifðu um 528 milljónir manna um allan heim með slitgigt árið 2019 og hafði fjöldinn meira en tvöfaldast frá árinu 1990. Hnéð er sá liður sem oftast verður fyrir áhrifum, en slitgigt er einnig algeng í mjöðmum, höndum og hrygg. Konur eru í meiri áhættu en karlar, sérstaklega eftir miðjan aldur (WHO, 2023).
Hvað gerist í liðnum?
Áður fyrr var slitgigt gjarnan lýst sem einföldu „sliti“ á liðbrjóski. Í dag er vitað að sjúkdómurinn er mun flóknari. Hann getur haft áhrif á allan liðinn, þar á meðal liðbrjósk, bein undir brjóskinu, liðhimnu, liðbönd, sinar og vöðva í kringum liðinn.
Brjóskið sem þekur enda beina í heilbrigðum lið er slétt og sveigjanlegt og gerir beinunum kleift að hreyfast hvert gagnvart öðru með mjög litlum núningi. Við slitgigt breytist uppbygging brjósksins smám saman og það getur þynnst og orðið ójafnt. Samhliða geta orðið breytingar í beininu og bólguviðbrögð í og við liðinn.
Algeng einkenni eru liðverkir, stirðleiki – sérstaklega eftir hvíld – bólga, minnkaður hreyfanleiki og stundum tilfinning um óstöðugleika í liðnum. Einkenni geta þróast mjög hægt og verið mismikil frá einum einstaklingi til annars (Centers for Disease Control and Prevention [CDC], 2024a; WHO, 2023).
Hverjir eru helstu áhættuþættirnir? 
Slitgigt á sér sjaldnast eina ákveðna orsök. Oftast er um samspil margra þátta að ræða.
Hækkandi aldur er einn sterkasti áhættuþátturinn. Með aldrinum breytast eiginleikar brjósks, beina og vöðva og geta þessara vefja til viðgerðar minnkar. Aldur einn og sér þýðir þó ekki að einstaklingur muni fá slitgigt. WHO leggur sérstaklega áherslu á að slitgigt sé ekki óhjákvæmileg afleiðing öldrunar (WHO, 2023).
Ofþyngd og offita eru meðal mikilvægustu breytanlegu áhættuþáttanna, sérstaklega þegar kemur að slitgigt í hnjám og mjöðmum. Aukinn líkamsþungi eykur vélrænt álag á þessa liði við göngu og aðra hreyfingu. Áhrif offitu eru þó ekki aðeins vélræn; efnaskipta- og bólguferlar sem tengjast umframfitumassa geta einnig haft áhrif á liðvefi. Rannsóknir sýna skýrt samband milli hærri líkamsþyngdar og aukinnar hættu á hnéslitgigt (Dong et al., 2023; WHO, 2023).
Fyrri liðáverkar geta aukið áhættuna verulega. Alvarleg meiðsli á hné, svo sem krossbandsslit, liðþófaskemmdir eða beinbrot inn í lið, geta leitt til slitgigtar mörgum árum síðar. Kerfisbundin rannsókn á fólki sem hafði orðið fyrir hnémeiðslum sýndi að ýmsar gerðir liðáverka tengjast aukinni hættu á einkennagefandi slitgigt síðar á ævinni (Whittaker et al., 2022).
Endurtekið og mikið álag á liði getur einnig aukið áhættu. Þetta á meðal annars við um störf þar sem mikið er um krjúpandi stöðu, hnébeygjur, þungar lyftingar eða stöðugt endurteknar hreyfingar. Sama getur átt við um íþróttaiðkun þar sem mikil hætta er á liðmeiðslum. Þetta þýðir þó ekki að almenn líkamsrækt sé skaðleg – þvert á móti er regluleg, hæfileg hreyfing einn mikilvægasti þátturinn í að viðhalda heilbrigði liða (CDC, 2024b; WHO, 2023).
Aðrir áhættuþættir eru meðal annars erfðir, kvenkyn, ákveðnar meðfæddar eða áunnar breytingar á lögun liða og sumir aðrir sjúkdómar, til dæmis þvagsýrugigt og ákveðnir efnaskiptasjúkdómar. Þessa þætti er ekki alltaf hægt að breyta en vitneskja um þá getur hjálpað fólki að leggja aukna áherslu á þá þætti sem það getur haft áhrif á (WHO, 2023).
Er hægt að fyrirbyggja slitgigt?
Ekki er hægt að koma í veg fyrir alla slitgigt, en hægt er að minnka áhættuna og hugsanlega hægja á þróun sjúkdómsins með nokkrum mikilvægum lífsstílsþáttum.
1. Viðhalda heilbrigðri líkamsþyngd
Að halda líkamsþyngd innan heilbrigðra marka er eitt það mikilvægasta sem hægt er að gera til að minnka álag á hné og mjaðmir. Fyrir einstaklinga sem þegar eru með slitgigt og ofþyngd getur jafnvel hóflegt þyngdartap dregið úr verkjum og bætt hreyfigetu.
Bresku NICE-klínísku leiðbeiningarnar benda á að hvaða þyngdartap sem er geti verið gagnlegt hjá einstaklingum með slitgigt og ofþyngd, en að um 10% þyngdartap geti skilað meiri ávinningi en 5% þyngdartap (National Institute for Health and Care Excellence [NICE], 2022).
2. Vera reglulega á hreyfingu 
Það er algengur misskilningur að hreyfing slíti heilbrigðum liðum. Regluleg hreyfing er þvert á móti nauðsynleg til að viðhalda vöðvastyrk, jafnvægi og eðlilegri starfsemi liða.
Sterkir vöðvar í kringum lið hjálpa til við að dreifa álagi og styðja við liðinn. Sérstaklega er mikilvægt að styrkja vöðva í kringum hné og mjaðmir.
Góð hreyfing getur meðal annars verið ganga, hjólreiðar, sund, styrktarþjálfun og aðrar æfingar sem henta líkamlegu ástandi einstaklingsins. Mælt er með bæði styrktaræfingum og almennri þolþjálfun fyrir einstaklinga með slitgigt og bendir á að regluleg og stöðug hreyfing dragi úr verkjum og bæti líkamlega færni og lífsgæði (NICE, 2022).
3. Koma í veg fyrir liðáverka
Liðáverkar eru einn mikilvægasti áhættuþátturinn sem hægt er að hafa áhrif á, sérstaklega hjá yngra fólki. Mikilvægt er að byggja íþróttaþjálfun upp með markvissum hætti, styrkja vöðva, þjálfa jafnvægi og hreyfistjórn og gefa líkamanum nægan tíma til endurheimtar.
Einnig er mikilvægt að meðhöndla liðáverka rétt og sinna endurhæfingu vel áður en farið er aftur í fulla íþróttaiðkun eða mikið vinnuálag. Sérstaklega er bent á að forvarnir gegn liðmeiðslum geti minnkað líkurnar á slitgigt síðar á ævinni (CDC, 2024c).
4. Forðast langvarandi einhæft ofálag
Fólk sem vinnur líkamlega erfið störf getur þurft að huga sérstaklega að vinnustellingum, hjálpartækjum, réttum lyftitækni og því að dreifa álagi yfir vinnudaginn. Markmiðið er ekki að forðast álag heldur að forðast langvarandi og endurtekið óhóflegt álag á sömu liðina.
5. Viðhalda vöðvastyrk alla ævi
Vöðvamassi minnkar gjarnan með aldrinum ef ekki er stunduð styrktarþjálfun. Veikari vöðvar geta minnkað stöðugleika liða og aukið hættu á föllum og meiðslum. Reglulegar styrktaræfingar eru því mikilvægar sem langtímaforvarnir, ekki aðeins gegn slitgigt heldur einnig gegn skertri hreyfigetu á efri árum (CDC, 2024b).
Ekki hætta að hreyfa sig vegna slitgigtar
Þegar einstaklingur byrjar að finna fyrir liðverkjum getur eðlilegt viðbragð verið að draga úr hreyfingu. Það getur þó skapað vítahring. Minni hreyfing getur leitt til minnkaðs vöðvastyrks, aukinnar stirðleika, þyngdaraukningar og enn meira álags á liðina.
Hreyfing við slitgigt þarf hins vegar að vera einstaklingsmiðuð. Verkir geta tímabundið aukist þegar nýtt æfingaprógramm hefst, en samkvæmt rannsókn er regluleg þjálfun til lengri tíma líkleg til að minnka verki og bæta færni og lífsgæði (NICE, 2022). 
Samantekt
Slitgigt er flókinn sjúkdómur þar sem breytingar verða í öllum liðnum en ekki eingöngu í liðbrjóskinu. Aldur, erfðir og kyn hafa áhrif á áhættuna en mikilvægustu þættirnir sem einstaklingurinn getur sjálfur haft áhrif á eru líkamsþyngd, vöðvastyrkur, regluleg hreyfing, liðáverkar og endurtekið ofálag.
Það er því sterkur rökstuðningur fyrir því að hugsa um liðheilsu alla ævi. Regluleg hreyfing, styrktarþjálfun, heilbrigð líkamsþyngd og góðar forvarnir gegn meiðslum geta hjálpað til við að minnka áhættuna og viðhalda hreyfigetu lengur. Fyrir þá sem þegar eru með slitgigt eru sömu þættir einnig mikilvægir til að draga úr einkennum og viðhalda færni.
Markmiðið ætti því ekki að vera að „hlífa“ líkamanum með því að hætta að nota liðina heldur að halda líkamanum sterkum, virkum og í jafnvægi á þann hátt sem hentar hverjum einstaklingi.
Heimildir
Centers for Disease Control and Prevention. (2024a). Osteoarthritis. U.S. Department of Health and Human Services.
Centers for Disease Control and Prevention. (2024b). Arthritis risk factors. U.S. Department of Health and Human Services.
Centers for Disease Control and Prevention. (2024c). Self-care for arthritis: Five ways to manage your symptoms. U.S. Department of Health and Human Services.
Dong, Y., Yan, Y., Zhou, J., Zhou, Q., & Wei, H. (2023). Evidence on risk factors for knee osteoarthritis in middle-older aged: A systematic review and meta analysis. Journal of Orthopaedic Surgery and Research, 18, 634. https://doi.org/10.1186/s13018-023-04089-6
National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Osteoarthritis in over 16s: Diagnosis and management (NG226). NICE.
Whittaker, J. L., Runhaar, J., Bierma-Zeinstra, S., et al. (2022). Risk factors for knee osteoarthritis after traumatic knee injury: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials and cohort studies for the OPTIKNEE Consensus. British Journal of Sports Medicine. https://doi.org/10.1136/bjsports-2022-105496
World Health Organization. (2023). Osteoarthritis. World Health Organization.
6
