Kortisól er eitt af mikilvægustu hormónum líkamans, framleitt í nýrnahettum og gegnir fjölþættum hlutverkum í líkamsstarfseminni. Það er oft nefnt „streituhormón“ vegna þess að það eykst í líkamanum þegar við upplifum álag eða streitu. En hlutverk kortisóls nær langt út fyrir að aðstoða líkamann við að bregðast við streitu; það hefur áhrif á efnaskipti, ónæmiskerfið, blóðsykur og margt fleira (Sapolsky et al., 2000).
Framleiðsla og stjórnun kortisóls
Kortisól er framleitt í berki nýrnahettanna samkvæmt stjórnun heiladinguls og undirstúku í heilanum. Þegar líkaminn skynjar streitu, losar undirstúkan hormón sem virkjar heiladingulinn, sem síðan gefur nýrnahettum merki um að framleiða kortisól. Þetta ferli kallast HPA-ásinn (hypothalamus-pituitary-adrenal axis) og er lykilatriði í viðbrögðum líkamans við streitu (McEwen, 2007).
Hlutverk kortisóls í efnaskiptum
Kortisól hefur áhrif á fjölmarga þætti í líkamsstarfseminni.
Eitt helsta hlutverk kortisóls er að hafa áhrif á efnaskipti líkamans. Það eykur glúkósaframleiðslu í lifur (gluconeogenesis) og tryggir þannig að líkaminn hafi næga orku, sérstaklega í streituástandi. Kortisól stuðlar einnig að niðurbroti próteina og fitu til að nýta sem orkugjafa (McEwen, 2007).
Kortisól eykur blóðsykur með því að örva niðurbrot glýkógens í lifur, hamlar bólguviðbrögð og styrkir efnaskipti fitu, próteina og kolvetna. Þetta gerir líkamann betur í stakk búinn til að bregðast við álagi og viðhalda jafnvægi í innri starfsemi (Smith & Vale, 2006).
Kortisól hefur einnig áhrif á ónæmiskerfið með því að draga úr bólgu, sem getur verið gagnlegt til skamms tíma en hættulegt ef kortisól er of hátt til lengri tíma. Langvarandi hækkað kortisól getur leitt til veiklaðs ónæmiskerfis og aukins áhættu á sýkingum (Chrousos, 2009).
Kortisól og ónæmiskerfið
Kortisól hefur einnig bælandi áhrif á ónæmiskerfið. Það dregur úr bólgusvörun og minnkar virkni ónæmisfrumna. Þessi eiginleiki er nýttur í læknisfræði, þar sem sykursterar eru notaðir til að meðhöndla bólgusjúkdóma og sjálfsofnæmissjúkdóma (Rhen & Cidlowski, 2005).
Þó að þessi bæling geti verið gagnleg til skamms tíma, getur langvarandi hækkað kortisólmagn gert einstaklinga viðkvæmari fyrir sýkingum. Þetta sýnir mikilvægi jafnvægis í kortisólframleiðslu (Sapolsky et al., 2000).
Kortisól og streita
Viðbrögð líkamans við streitu eru beint tengd kortisólframleiðslu. Þegar álag er til staðar eykst kortisól, sem undirbýr líkamann til að „berjast eða flýja“. Þessi viðbrögð voru lífsnauðsynleg í fornöld, en í nútímasamfélagi getur langvarandi streita valdið heilsufarsvandamálum eins og háum blóðþrýstingi, sykursýki og svefnvandamálum (Lupien et al., 2009). Langvarandi virkjun HPA-ássins getur einnig haft áhrif á heilann, sérstaklega svæði eins og dreka (hippocampus), sem tengist minni og námi. Rannsóknir hafa sýnt að langvarandi streita og hátt kortisólmagn geta haft neikvæð áhrif á minni og vitræn ferli (Sapolsky et al., 2000).
Aukinn vöðvamassi tengist oft lægri grunnkortisólmagni, þar sem regluleg styrktarþjálfun og meiri vöðvavirkni getur stuðlað að betri streituviðbrögðum líkamans og aukinni insúlínnæmi. Kortisól er streituhormón sem hækkar við líkamlega eða andlega streitu, en einstaklingar með meiri vöðvamassa geta oft unnið úr streitu hraðar og haldið kortisólmagni stöðugra (Smith & Jones, 2020).
Áhrif langvarandi kortisólhækkunar
Langvarandi hækkað kortisól getur haft neikvæð áhrif á heilsu, þar á meðal aukið fitusöfnun kringum kvið, minnkað beinþéttni, aukið blóðsykur og dregið úr vöðvamassa. Einnig getur það haft áhrif á minni og lært hegðun, þar sem hátt kortisól getur dregið úr virkni hippocampus í heilanum, sem er tengdur minni (Sapolsky, 1996).
Kortisól og svefn
Kortisól fylgir náttúrulegu svefn-vakningar-hringferli líkamans. Það er oftast lægst á nóttunni og hækkar þegar við vöknum. Raskaður svefn getur haft áhrif á kortisólframleiðslu og getur leitt til aukinnar þreytu, streitu og minni einbeitingar (Buckley & Schatzberg, 2005).
Jafnvægi og heilsufarslegt mikilvægi
Rétt jafnvægi kortisóls er nauðsynlegt fyrir góða heilsu. Of lágt magn, eins og sést í Addison-sjúkdómi, getur valdið þreytu, lágum blóðþrýstingi og lífshættulegum ástandum. Of hátt magn, eins og í Cushings-sjúkdómi, getur leitt til offitu, háþrýstings og beinþynningar (Tsigos & Chrousos, 2002).
Lífsstíll hefur mikil áhrif á kortisólmagn. Svefn, regluleg hreyfing og streitustjórnun geta hjálpað til við að viðhalda heilbrigðu jafnvægi. Slökunartækni eins og hugleiðsla og djúpöndun hafa einnig sýnt jákvæð áhrif á kortisólgildi (Adam & Epel, 2007).
Niðurlag
Kortisól er lífsnauðsynlegt hormón sem gegnir fjölbreyttu hlutverki í líkamanum, allt frá efnaskiptum til ónæmisviðbragða og streitustjórnunar. Þó að það sé mikilvægt fyrir líkamsstarfsemina og aðlögun að álagi, getur ójafnvægi í framleiðslu þess haft alvarlegar afleiðingar fyrir heilsu. Því er mikilvægt að skilja hlutverk kortisóls og hvernig lífsstíll getur haft áhrif á það, til að stuðla að betri líkamlegri og andlegri heilsu.
Kortisól er nauðsynlegt hormón til að viðhalda jafnvægi í líkamanum og bregðast við streitu. Hins vegar getur langvarandi hækkað kortisól haft skaðleg áhrif á heilsu. Mikilvægt er að viðhalda heilbrigðu lífsstíli, huga að streitustjórnun og nægu svefni til að halda kortisólmagni í jafnvægi.
Eylíf heilsuvörurnar
innihalda hrein íslensk gæðahráefni og eru þau í aðalhlutverki í vörunum. Engin aukaefni eru í vörunum og við styrkjum blöndurnar með ýmsum vítamínum til að innihaldið nýtist sem best. Hráefnin koma frá sjálfbærum auðlindum Íslands. Eylíf heilsuvörurnar eru framleiddar á Grenivík með GMP gæðastaðli.
Active JOINTS er sérhönnuð blanda sem inniheldur íslensk næringarefni einnig með margra ára rannsóknir að baki með kalsíum, magnesíum og D-vítamín sem sýna fram á góð áhrif fyrir liði, bein og tennur.
Stronger BONES inniheldur uppbyggjandi næringarefni með margra ára rannsóknir að baki sem sýna fram á virkni fyrir beinauppbyggingu. Þau eru m.a. kalsíum, mangan, C og D-vítamín. Því er svo við að bæta að í báðum þessum vörum eru íslenskir kalkþörungar hafa leitt í ljós skv. rannsóknum að þeir vinna að því að styrkja beinin, eru bólguhamlandi og vinna gegn beinþynningu. Íslensku kalkþörungarnir eru svo magnaðir að þeir innihalda 74 stein- og snefilefni frá náttúrunnar hendi. Hægt er að skoða þá nánar hér.Smoother SKIN & HAIR inniheldur íslensk hráefni ss. kollagen sem er unnið úr þorskroði, ásamt astaxanthin (smáþörungar). GeoSilica kísillinn og góð blöanda af vítamín og steinefnum sem eru nærandi og rakagefandi og hafa sannað ágæti sitt fyrir húð, hár og neglur. Góð reynsla er komin á notkun Smoother SKIN & HAIR frá Eylíf og má lesa þær hér á síðunni.
Happier GUTS örvar meltingarstarfsemi og nærir þarmaflóruna. Happier GUTS inniheldur fjögur íslensk gæðahráefni s.s. kítósan, kalkþörunga, kísil frá GeoSilica og fjallagrös. Öll þessi efni hafa staðfesta verkun með rannsóknum og við styrkjum blönduna með meltingarensímum, C vítamíni og snefilefnunum sinki, króm og joði.
Stronger LIVER styrkir lifrarstarfsemina og nærir þarmaflóruna. Stronger LIVER inniheldur einnig fjögur íslensk gæðahráefni s.s. kítósan, kalkþörunga, kísil frá GeoSilica og ætihvönn sem hefur verið notuð við meltingatruflunum frá örófi alda. Við styrkjum blönduna með kólín, mjólkurþistli og C vítamíni, sem einnig hafa þekkt áhrif til hins betra á meltinguna. Kólín hefur samþykkta heilsufullyrðingu frá Evrópsku matvælaöryggisstofnunni (EFSA) um að stuðla að eðlilegri starfsemi lifrar.
Heimildir
Adam, T. C., & Epel, E. S. (2007). Stress, eating and the reward system. Physiology & Behavior, 91(4), 449–458. https://doi.org/10.1016/j.physbeh.2007.04.011
Buckley, T. M., & Schatzberg, A. F. (2005). On the interactions of the hypothalamic–pituitary–adrenal (HPA) axis and sleep: Normal HPA axis activity and circadian rhythm, exemplary sleep disorders. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 90(5), 3106-3114.
Chrousos, G. P. (2009). Stress and disorders of the stress system. Nature Reviews Endocrinology, 5(7), 374-381.
Lupien, S. J., McEwen, B. S., Gunnar, M. R., & Heim, C. (2009). Effects of stress throughout the lifespan on the brain, behaviour and cognition. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), 434-445.
McEwen, B. S. (2007). Physiological Reviews, 87(3), 873-904.
McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904. https://doi.org/10.1152/physrev.00041.2006
Rhen, T., & Cidlowski, J. A. (2005). Antiinflammatory action of glucocorticoids. New England Journal of Medicine, 353(16), 1711–1723. https://doi.org/10.1056/NEJMra050541
Sapolsky, R. M. (1996). Why stress is bad for your brain. Science, 273(5277), 749-750.
Sapolsky, R. M., Romero, L. M., & Munck, A. U. (2000). How do glucocorticoids influence stress responses? Integrating permissive, suppressive, stimulatory, and preparative actions. Endocrine Reviews, 21(1), 55-89.
Smith, S. M., & Vale, W. W. (2006). Dialogues in Clinical Neuroscience, 8(4), 383-395.
Tsigos, C., & Chrousos, G. P. (2002). Hypothalamic–pituitary–adrenal axis, neuroendocrine factors and stress. Journal of Psychosomatic Research, 53(4), 865–871. https://doi.org/10.1016/S0022-3999(02)00429-4
Íslensk fæðubótarefni úr hreinum íslenskum hráefnum frá sjálfbærum auðlindum.
